Die kunste het die unieke vermoë om stories te vertel sonder woorde – om werke te skep wat die kyker raak en meevoer, soms op maniere wat ons nie kan voorspel nie. Dit was presies die belewenis toe ek en my sus haar verjaarsdag-naweek afgeskop het by die Art-Fair in Johannesburg.
Met ’n dag vol tyd en geen haas nie, het ons die wêreld van kunstenaars ingedrink – sommige reeds gevestig, ander met ’n skaam maar tog indrukwekkende teenwoordigheid. Dit was besonders om hul werk nie net as kyker te ervaar nie, maar om hulle persoonlik by hul uitstallings te ontmoet. Elke werk het sy eie stem gehad, sy eie ritme van kleure en teksture, en sy eie emosionele taal. Sommige het my verstom met hul perspektief op kultuur en identiteit, ander het ’n sagter fluistering gehad, ’n uitnodiging tot introspeksie.
Wat die dag so spesiaal gemaak het, was die ruimte wat ons mekaar gegee het om die kuns op ons eie manier te beleef – om stil te staan by die werke wat ons harte geroer het, sonder ‘n skuldgevoel dat ons nie konstant saam beweeg het nie. Kuns is immers persoonlik, en dit praat met elkeen op ’n unieke manier.
Vir my sus, wat hierdie merkwaardige 55-jaar mylpaal vier, was hierdie ’n gepaste afskop – ’n viering van hoe lank dit vat om werklik te leer kyk, te waardeer, en die mooi van die lewe te herken. Deur die jare het ons geleer om saam te lag, stil te loop, en selfs trane af te vee, oor die stories wat kuns vertel.
Ek deel graag van die werke wat ons gesien het – van die kleurvolle uitspattigheid tot die fyn eenvoud van minimalisme. Want uiteindelik is kuns ’n refleksie van die lewe self – ryk, intens, delikaat, soms onverwags. En om dit te kan beleef met iemand wat daardie taal verstaan, is ’n ware geskenk.
Duende
Ek het dit gevoel nog voor ek die woord geken het. Daardie oomblik toe ek voor ‘n kunswerk staan, en iets in my binneste roer – die soort gevoel wat jou asem wegslaan en jou laat stil word sonder dat jy verstaan hoekom. Dit was nie net bewondering vir die vakmanskap of die kleure nie. Dit was iets dieper. Dit was soos ’n fluistering tussen my en die kunstenaar, ’n boodskap wat sonder woorde oorgedra is.
Nuuskierig het ek begin soek na maniere om hierdie gevoel te verwoord. Dit is toe dat ek op die woord Duende afgekom het – ’n Spaanse begrip wat presies dié intense, emosionele verbintenis tussen die kunstenaar, die kunswerk en die kyker beskryf.
Duende is nie bloot ’n reaksie op kuns nie; dit is ’n belewenis. Dit is wanneer die rou emosie van die kunstenaar so sterk in die werk ingeweef is dat dit nie net gesien word nie, maar ervaar word. Dit ontlok iets in die kyker – hetsy rillings oor jou vel, ’n steek van verlange, of daardie gevoel van dit is hoe ek altyd wou sê wat ek voel, maar nooit kon nie.
Die term kom oorspronklik uit die wêreld van flamenco-musiek en -dans, waar die intensiteit van die kunstenaar die gehoor diep raak. Maar die konsep strek veel verder – na skilderye, poësie, beeldhouwerk, en selfs lewensoomblikke wat ons tot in ons kern beweeg.
As jy al ooit voor ’n kunswerk gestaan het en gevoel het dit praat met my op ’n manier wat ek nie kan verduidelik nie, het jy duende ervaar. Dit is kuns op sy mees rou en mees ware vorm – ‘n dialoog tussen siel en skepping.